Sovanderli’s Weblog

Sinds het Zwitserse kunstenaarsduo Peter Fischli en David Weiss in 1987 deelnam aan Documenta 8 met zijn video ‘Der Lauf der Dinge’, zijn deze twee bricoleurs niet meer weg te denken uit het hedendaagse kunstgebeuren. De video, waar zij gedurende twee jaar aan werkten, liet toen onverwijld een opmerkelijke indruk na en heeft nog steeds zijn oorspronkelijke kracht niet verloren. Wat we te zien krijgen, lijkt op het eerste zicht kinderspel maar geeft al gauw blijk van pure inventiviteit. De video die ongeveer dertig minuten duurt, blijft aan één stuk door fascineren terwijl we in wezen slechts doodgewone gebruiksvoorwerpen te zien krijgen die op een vastgestelde manier geordend werden. Wat is het dan dat ons onafgebroken blijft verbazen? En hoe slaagden Fischli en Weiss er in een aaneenschakeling van alledaagse voorwerpen om te toveren tot een spannend gebeuren?

Een stoel,
houten schragen,
autobanden,
plastic tonnen,
een fles,
een pan,
houten infantiele wagentjes,
een oude bezem,
een gevulde vuilniszak,
een ballon,
een luchtmatras,
ladders,
vuur,
chemische reacties,
water
en nog veel meer.
Dit alles maakt deel uit van het dertig meter lange traject dat Fischli en Weiss zorgvuldig opstelden in een verlaten warenhuis. Het ene ding zet het andere in gang en zo gaat dat een halfuur door. Toch weten de twee kunstenaars spanning in hun beeld te behouden van begin tot eind. We zien hoe alles start bij een ronddraaiende vuilniszak aan een touw
die een autoband aan het rollen brengt
die op zijn beurt een ton aan een plank aanstoot
die de plank doet draaien
en zo verder.
Er zijn chemische reacties, potentiële energie wordt omgezet in kinetische, er wordt gespeeld met de zwaartekracht, water en vuur. Wat we te zien krijgen is een kettingreactie, het zogenaamde domino-effect, van alledaagse objecten die reageren op elkaar zonder toedoen van mensen. De dingen houden zichzelf in beweging, actie en reactie, terwijl ze gevolgd worden door de camera en zo worden vastgelegd in één continue beweging. Het traject is geïnspireerd op de ‘Rube Goldberg machines’ die de gelijknamige Rube Goldberg vanaf de jaren dertig ontwierp om alledaagse, eenvoudige handelingen uit te voeren. Zo bedacht hij een machine om een potlood te slijpen of een veiligheidstoestel bij het wandelen op een gladde ondergrond. De machines zijn ondanks hun simpele taak danig complex samengesteld dat ze iets lachwekkend krijgen.

Het concept van ‘Der Lauf der Dinge’ is an sich heel eenvoudig, maar beoogt meer dan wat het in eerste instantie lijkt. Het werk en de inventiviteit van de kunstenaars is fenomenaal. ‘Der Lauf der Dinge’ betekent vrij vertaald ‘zoals de dingen gaan’ of in het Engels ‘the way things go’ en duidt op een soort geloof dat alles is zoals het is en dat we dat nu eenmaal moeten accepteren. ‘Zo gaat dat nu eenmaal’ maar het feit dat de objecten autonoom lijken te functioneren betwist deze stelling. Aan de andere kant is het juist heel duidelijk dat de opstelling gemaakt is door mensen. We weten maar de illusie triomfeert. De installatie vertelt iets over de wereld en ons dagelijks leven. Volgens de derde wet van Newton volgt er op actie steeds reactie, er is onontkomelijk een dialoog. Het ene reageert op het andere en ze heffen elkaar zodoende op. Ook gaat kracht nooit verloren. Dit principe gebruiken de kunstenaars om hun raderwerk draaiende te houden. De tijd die Fischli en Weiss hebben besteed aan het secuur plaatsen van de voorwerpen blijft gissen maar het is duidelijk dat alles zorgvuldig werd uitgedacht en afgepast. De uiteindelijke video is een eenmalige test zonder tussenkomst van de makers of de mens in het algemeen. Eens het mechanisme in gang wordt gezet is er geen weg meer terug. De camera volgt. Hij neemt het oog van de toeschouwer over en volgt de actie zoals bij een ‘tennismatch’ zonder overzicht van het geheel. De video is hier in wezen louter documentatie en is volledig afhankelijk van het gefilmde. Het is erop of eronder.
Bij het filmen is er niet gekozen voor een vast statief maar de camera beweegt mee van het ene naar het andere voorwerp. De video zou één aansluitend geheel zijn, net als de installatie, doch wordt er over die continuïteit getwijfeld. Bij het filmen van de chemische reacties tijdens het verloop lijkt het alsof het beeld plots overvloeit om dan weer gewoon verder te volgen. Het is niet echt duidelijk of dit werkelijk het geval is en wordt door de kunstenaars zelf in het midden gelaten. Lopen de dingen toch niet zoals ze moeten lopen of hebben Fischli en Weiss hier een noodoplossing toegepast om het geheel spannend te houden?
Het problematische van deze installatie is dat ze, na haar verloop, niet meer is. Het halfuur waarin het gebeuren zich afspeelt IS de installatie en heeft daarbuiten geen enkele betekenis meer. Het gebruik van video maakt deze installatie daarentegen eeuwig.

De spanning in de video wordt veroorzaakt door het soms twijfelachtige doorgeven van de actie. Valt de fles of valt ze niet? Door de wetenschap dat het mis kan lopen, blijf je aan het beeld gekluisterd. De eigenschappen van de objecten worden gebruikt op een manier waar zij niet voor bestemd zijn. Ze worden bevrijd van hun gebruikslogica dat wil zeggen een autoband rolt maar zonder dat het een voertuig in beweging brengt. De voorwerpen worden op een kunstmatige manier leven ingeblazen. ‘Een ding’ is in zijn logica ook onontkomelijk een levenloos iets. Vandaar de verbazing wanneer deze ‘onbezielden’ toch een teken van leven weten te geven gedurende een halfuur. We kijken naar een performance die geen performance is. Het blijft ook fascineren door de vindingrijkheid van het parcours. Het geheel zou een speels bouwsel kunnen zijn van kinderen waardoor het kinderlijke ook in ons naar boven komt.

‘Der Lauf der Dinge’ kan vergeleken worden met het werk van Nicolas Provost die schijnbaar ook veel aan het toeval overlaat. Zijn video ‘The Diver’ uit 2006 heeft als opzet de ontmoeting tussen een man en een vrouw op een balkon. Achter hen zien we een vuurwerkspektakel dat in fel contrast staat met de scène op de voorgrond. Provost filmt in één trek door zijn onderwerp zonder te weten wat er juist zal gebeuren. De camera is afhankelijk van de actie. De man en de vrouw spreken niet maar spanning ontstaat door de uitwisseling van hun blikken en de onhandigheid van hun lichaamstaal. Er staat iets te gebeuren. Ze reageren op elkaar net zoals de dingen in Fischli’s en Weiss’ video elkaar beantwoorden zonder gesproken woord. Het twijfelen doet denken aan de voorwerpen die tussen vallen en niet-vallen schommelen en zo de spanning aanhouden. Er gebeurt eigenlijk niets en toch heel veel. Anders dan bij Provost ligt het scenario van Fischli en Weiss min of meer vast, dat wil zeggen, ze hebben een scenario uitgedacht waarvan het de bedoeling is dat het gevolgd wordt maar zij hebben geen grip meer op het gebeuren. Provost laat het scenario volledig afhangen van zijn personages en weet dus zelf niet wat hij te zien zal krijgen.

Er is chaos en toch orde. Fischli en Weiss zetten de natuurwetten naar hun hand om zo een voortdurende beweging te creëren. Objecten krijgen bij hen een eigen wil maar blijven desondanks argeloos gehoorzamen aan hun bedenkers.